Woensdag, 19 mei, 2021

Geschreven door: Laqueur, Renata
Goldschmidt, Saskia
Artikel door: Veen, Evert van der

Dagboek uit Bergen-Belsen

Getuigenis uit een concentratiekamp

[Recensie] Bijzonder aan Dagboek uit Bergen-Belsen is het feit dat het is bezorgd door de dochter uit het tweede huwelijk van Renata Laqueur, Saskia Goldschmidt. Zij heeft het boek van haar moeder ook voorzien van een voorwoord en een nawoord. In het voorwoord schetst zij de levensloop van Renata Laqueur, een Joodse vrouw die samen tijdens een razzia wordt opgepakt. Opmerkelijk is dat zij met een vrij positieve verwachting naar Bergen-Belsen gaat en aanvankelijk valt het daar – naar omstandigheden natuurlijk! – ook nog wel enigszins mee als we afgaan op wat Renata erover vertelt. Opmerkelijk zijn haar woorden: “Echte rancunegevoelens heb ik eigenlijk niet. Waarom zouden we diezelfde mensen, die ons nu bewaken, in plaats van voor het prikkeldraad er na de oorlog achter zetten?” (p. 35 – 36). Dit zijn wel de eerste gevoelens nadat Renata enkele dagen in het concentratiekamp verblijft. Wie dat vergelijkt met haar oordeel kort na de oorlog over kampcommandant Joseph Kramer ziet wel een duidelijk verschil. De bittere ervaringen van honger en intimidatie hebben inmiddels wel hun sporen in Renata’s ziel nagelaten. Dan komt ook bij haar de vraag op: “Waarom, waarom dit alles? Onze mooiste jaren, onze jeugd wordt versnipperd met wachten; wachten op het eten, wachten op het bad, wachten op de zon, wachten op het einde van de waanzin!” (p. 54).

De voeding verandert ingrijpend in de periode van maart 1944 tot april 1945 dat Renata in Bergen-Belsen verblijft. Aanvankelijk is het eten nog wel redelijk goed al is er veel te weinig maar gaandeweg wordt de kwaliteit steeds slechter en is het eten totaal ontoereikend. Daaruit blijkt dat het Derde Rijk op z’n einde loopt. Ook in dit boek komen de vele en nodeloos lange appèls naar voren als uitermate slopend. Gevangenen hadden echter geen enkele keuze maar moesten dit naar de grillen van de bewakers ondergaan op straffe van zware mishandeling.

Het kamp Bergen-Belsen bestond uit oude paardenstallen uit de Eerste Wereldoorlog. Opvallend is het frequente luchtalarm en daaruit valt af te leiden dat de oorlog zich in een verder gevorderd stadium bevindt ten gunste van de geallieerden. Dat is ook te merken aan de stemming onder de Duitsers die zich gaandeweg steeds meer in het nauw gedreven voelen en dat op de gevangenen afreageren. Het kamp wordt ook steeds voller omdat gevangenen van elders vanwege de naderende Russische troepen worden overgeplaatst. De algehele toestand in het kamp verslechtert: “Oude en jonge mensen stierven van uitputting, aan kampkoorts, aan vervuiling” (p. 149).

Misschien wel het meest aangrijpend is wat Renata vertelt over een kind en haar doodzieke, stervende moeder. In deze twee mensen komt de verschrikking van het concentratiekamp Bergen-Belsen – en daarin ook weer vele andere kampen – op menselijke schaal dichtbij.

Archeologie Magazine

Renata overleeft het kamp evenals haar man en wanneer zij weer in Nederland is, kan zij aanvankelijk niet praten over wat zij heeft meegemaakt. Saskia Goldschmidt vertelt hoe het leven van haar moeder verder is verlopen waarbij ook de totstandkoming van haar dagboek ter sprake komt. Renata Laqueur is in 1971 gepromoveerd op een onderzoek naar literatuur uit concentratiekampen.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles