Vrijdag, 7 februari, 2020

Geschreven door: Adelmund, Martijn
Artikel door: Stoel, Jan

De Wolffs bestiarium

Het bestiarium komt tot leven

[Recensie] Op de cover van De Wolffs Bestiarium van Martijn Adelmund staat ‘roman’. Maar het boek is veel meer: een combinatie van literatuur, dichtkunst, beeldende kunst, beschouwing, wetenschap, filosofie en geschiedenis. Adelmund speelt daarnaast met vorm en inhoud: afwijkende bladspiegels, annotaties, afbeeldingen die de tekst overlappen, geheimschrift. Zo creĂ«erde hij een totaalkunstwerk. Dit boek is anders dan ieder ander boek. Dat past wel bij Adelmund, onder meer voormalig stadsdichter van Wageningen. De Stad is een jas, de neerslag van zijn stadsdichterschap was ook zo’n multidisciplinair boek.

Bestiaria bestonden al in de oudheid en waren in de middeleeuwen populair. Ze werden als illustratie gezien bij de allegorieën op het christelijk leven. Demonen speelden er een rol in (bijvoorbeeld de duivel met zijn bokkenpoten). In een allegorie wordt de mensen een spiegel voorgehouden.

De Wolffs Bestiarium begint met de met de dood van Mamoun Al-Fakhri, een bovenbuurman van het hoofdpersonage Anton Quist. Hij komt uit SyriĂ«. Hij is bezocht door mannen die een boek van hem willen en het onderzoek naar de dood van Mamoun is een verhaallijn in het boek.  Wie heeft hem vermoord? Wat is er met dat boek aan de hand?

In het onderzoek naar de dood van Mamoun komt de zonderlinge Anton steeds in beeld. Hij werkt zonder veel plezier op een universiteitsbibliotheek in Utrecht. Het bibliotheekgebouw waarin hij werkt doet hem aan de Ka’ba in Mekka denken: “ontworpen om ons nederig te laten voelen”. Anton heeft een hekel aan de nieuwe wind die er waait, met managers en marketeers en termen als ‘transparantie’ en ‘weerbaarheid’, flexplekken, het ‘afstoten van boeken’ en digitaliseren. De organisatie heeft eigenlijk niets met bijzondere boeken en dat steekt Anton. Het personeel heeft voor hem iets van een verzameling demonische zeedieren en de bibliotheek is het aquarium. Anton is het gelukkigst als hij aan de degelpers kan werken, letters in lood kan zetten en ambachtelijk drukwerk mag afleveren. 

Bazarow

Die kans komt als hij zijn oude studievriend, kunstenaar Maarten Wolff ontmoet. Anton is onder de indruk van diens tekeningen: bizarre creaties, prachtig getekend. Hij wil er een bestiarium van maken, dat onderdeel kan zijn van de expositie over Monsters en fabeldieren die mede door de bibliotheek in het Catharijneconvent te zien zal zijn. Dat is de tweede verhaallijn. Maar het samenstellen van De Wolffs Bestiarium verandert zijn leven totaal. Het blijkt niet zonder risico’s te zijn. Zo komt hij in aanraking met een genootschap van boekdrukkers, waar iets vreemds mee aan de hand lijkt. Het leidt tot een bizar plot waarin de verhaallijnen bij elkaar komen.

Adelmunds boek is op  verschillende manieren te lezen: als een spannend boek, als een psychologische roman, als een naslagwerk vol encyclopedische kennis. Je kunt blijven kijken naar de schitterende tekeningen van Maarten de Wolff, die doen denken aan de bizarre demonische figuren van Jeroen Bosch. Op die tekeningen valt zoveel te ontdekken, zeker als je het combineert met wat er in het bestiariumgedeelte geschreven wordt over de monsters en fabeldieren. In die lijst komen ook mensen voor die een rol spelen in het leven van Anton. Zij zijn dus ook demonisch of dierlijk en bedreigen Anton in zijn wezen. Zo is er bijvoorbeeld Botvinck een collega die graag roddelt op de Bibliotheek, afdeling Bijzondere Collecties. Een botvink is een andere naam voor de vink, maar Adelmund maakt van die vogel een beestje dat nesten bouwt van de beenderen van grotere, sterkere wezens. De Wolff maakte daar een huiveringwekkende tekening bij. Door dit soort verbindingen creĂ«ert Adelmund diepte. En als de naam Jeroen Bosch gevallen is dan associeer je als lezer meteen verder naar diens schilderij De verzoeking van de heilige Antonius. Anton zou dus zomaar kunnen verwijzen naar Antonius. En dan vallen een heleboel zaken op zijn plek. De Heilige Antonius was een van de eerste christelijke kluizenaars die zich in de Egyptische woestijn terugtrok. Hij zag dus af van de wereldlijke genoegens, maar werd belaagd door verleidingen, angstaanjagende visioenen, monsters en duivels. Adelmund gebruikt hedendaagse verlokkingen zoals de verleidingen van de technologie en het haantjesgedrag in de maatschappij. Allemaal demonen die een bedreiging vormen voor het Ă©chte menszijn, waarin bijvoorbeeld hulp aan anderen een rol speelt. Reflectie is het hoofdthema uit het boek, dat dus eigenlijk een allegorie is.

Het boek levert een fantastische leeservaring op, waarin alles met elkaar verband houdt. Ieder hoofdstuk begint met een letter van het alfabet (met een beschrijving van (fabel)dieren en demonen), gevolgd door een deel van het verhaal en wordt afgesloten met een gedicht. Het gedicht leest als de conclusie van het hoofdstuk. In de kantlijn staan annotaties. Die geven aan wat Anton denkt en het proces dat hij doormaakt: literaire verwijzingen naar dichters, kunstenaars, andere bestiaria, wetenschap, filosofie, maar ook commentaar op de hoofdverhaallijn.

Het is geen moeilijk en zwaar boek om te lezen. Het bevat veel humor in en zelfs een aantal recepten. Adelmund schrijft vlot, toegankelijk en ook zijn gedichten lijken op het eerste gezicht transparant. Het verhaal is spannend. Maar schijn bedriegt: achter de wereld aan het oppervlak schuilt steeds een mysterieuze onbekende wereld. Die wil Anton ontdekken. Je waant je in het hoofd van Anton en volgt zijn gedachtegang. Hij is op zoek naar de waarheid en dat proces met alle belemmeringen, verlokkingen daarin is prachtig te volgen.

Het is een boek waarin je blijft bladeren en nazoeken en steeds weer nieuwe dingen ontdekt.  Wat een creativiteit! Dit is geen boek, maar een totaalervaring.

Eerder verschenen op Hebban

1 reactie op “De Wolffs bestiarium

  1. Nooit eerder zag of las ik zo’n boek; het is zonder meer uniek.
    De Wolffs Bestiarium is niet onder Ă©Ă©n noemer te noemen; het is behalve spannend, romantisch, fantastisch en soms humoristisch ook historisch te noemen. Maar fantasy staat bovenaan mijn lijstje. Ik las dit boek tijdens een verhuizing; hier blijkt wel uit dat het een boek is wat je rustig even weg kunt leggen om later weer op te pakken en de draad van het verhaal ook weer meteen te pakken te hebben.

    De illustraties zijn prachtig en bijzonder passend in het verhaal. Wat ook leuk gedaan is dat wanneer je leest dat Anton Quist in het donker iets beleeft de pagina waarop die belevenis gedrukt is, anders dan de rest van het verhaal met witte letters op een donkere achtergrond afgedrukt is.

    Anton vond een manuscript en die beleving staat beschreven in geheimschrift. Ik heb even moeten puzzelen, maar heb alles kunnen ontcijferen. Ook dat is in stukjes te doen.

    Behalve een spannend verhaal, afgewisseld met poëzie, is het een naslagwerk geworden waaruit de liefde voor woorden, het bespreken van kunst, fabels en vooral de liefde voor het behouden van boeken blijkt. De illustraties maken het verhaal compleet en triggeren bovendien de fantasie van de lezers nog meer.

    “Psychopaat (Homo psychopathus)
    (de; m; meervoud: psychopaten)
    1 *mens met ernstige hechtingsproblemen. Dat uit zich bijvoorbeeld in het wegdoen van boeken die bewaard hadden kunnen worden voor het nageslacht. De kenmerken van een psychopaat uiten zich op jonge leeftijd, bijvoorbeeld door het verbranden van *mieren met een vergrootglas of het in tweeĂ«n hakken van * regenwormen.”

    Ik denk dat ik uit dit boek nog regelmatig opnieuw een stuk zal lezen omdat ik ongetwijfeld steeds iets nieuws tegen zal komen. Het terugbladeren en heel nieuwsgierig alvast een woord opzoeken uit een verwijzing naar iets waar je eigenlijk nog niet bij bent aangeland, maar wel nieuwsgierig naar bent is heerlijk om te doen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *