Maandag, 4 december, 2017

Geschreven door: Rocha, Cristina
Artikel door: Tieben, Agnes

John of God

John of God en de dominante witte man

[Recensie] John of God ofwel Joao de Deus is¬†een Braziliaans medium. Hij staat¬†entiteiten toe om via zijn lichaam¬†mensen te genezen… Hij is het krachtigste¬†nog levende medium… In zijn¬†Casa in Brazili√ę werden al miljoenen¬†mensen met succes behandeld… Hij¬†stelt wetenschappers voor een raadsel…¬†Met woorden van deze strekking wordt de Braziliaanse healer die¬†bekendstaat als John of God aangekondigd¬†door zijn fans ‚ÄĒ waartoe¬†beroemdheden als Oprah Winfrey,¬†Shirley MacLaine en Wayne Dyer behoren.¬†De laatste twee beweerden zelfs¬†dat ze door hem waren genezen van¬†kanker (Dyer overleed in 2015 aan een¬†hartaanval). Ook enkele grote Amerikaanse¬†nieuwszenders zoals CNN,¬†ABC-TV News en Discovery Channel¬†droegen bij aan het beeld van John of¬†God als onverklaarbaar fenomeen dat¬†wonderen verricht.

Bij Amazon is een tiental boeken¬†en dvd‚Äôs verkrijgbaar van enthousiaste¬†bewonderaars. Dikwijls zijn de makers¬†tevens werkzaam als touroperator, en¬†organiseren ze reizen naar John of¬†God in Brazili√ę. Maar sinds februari¬†dit jaar is er ook een wetenschappelijk¬†werk van de Australische antropoloog¬†Cristina Rocha: John of God: the globalization¬†of Brazilian faithhealing.

Rocha begon in 2006 met haar¬†onderzoek, ze bezocht een aantal¬†keren de Casa de Dom In√°cio, hielp bij¬†operaties die John of God uitvoert in¬†het spirituele ziekenhuis, interviewde¬†bezoekers en ging naar internationale¬†evenementen in de Verenigde Staten,¬†Groot-Brittanni√ę, Duitsland, Australi√ꬆen Nieuw-Zeeland. Ze belicht fraai¬†de achtergronden van het spirituele¬†gedachtegoed, en beschrijft hoe het¬†medium in tien jaar tijd heeft kunnen¬†uitgroeien tot internationale superster.¬†Daarna gaat ze de mist van het¬†relativisme in.

Slimme aanpak

Foodlog

Volgens Rocha, van oorsprong¬†Braziliaanse, worden in Brazili√ꬆwesterse idee√ęn en producten hoog¬†gewaardeerd, terwijl de eigen culturele¬†tradities een stuk lager in aanzien¬†staan. Om status en legitimiteit te verwerven¬†heeft John of God zich daarom¬†van meet af aan gericht op westerse¬†wetenschappers en journalisten. Dat¬†werkte. Andere healers worden nogal¬†eens veroordeeld wegens charlatanerie¬†of het beoefenen van de geneeskunde¬†zonder bevoegdheid, maar John of¬†God ontkwam daar steeds aan. Dat hij¬†uiteindelijk voet aan de grond kreeg,¬†heeft veel te maken met zijn populariteit¬†bij buitenlanders. Tegenwoordig¬†maken zijn internationale bekendheid¬†en zijn connecties met machthebbers¬†hem goeddeels onaantastbaar voor de¬†Braziliaanse wet.

Eind jaren negentig begon zijn¬†spirituele ziekenhuis als een klein¬†centrum in het provinciestadje¬†Abadi√Ęnia dat op ongeveer honderd¬†kilometer van de hoofdstad Brasilia¬†ligt. Nu komen er zesduizend mensen¬†per week voor een behandeling en is¬†het uitgegroeid tot een internationaal¬†bekend bedevaartsoord vergelijkbaar¬†met bijvoorbeeld Dharamsala (waar de¬†Dalai Lama verblijft) of Puttaparthi (de¬†ashram van wijlen Sai Baba) in India.

John of God had aan het begin van¬†zijn carri√®re nogal wat problemen.¬†Keer op keer kreeg hij het aan de stok¬†met plaatselijke autoriteiten en de medische¬†stand, tot hij in contact kwam¬†met de jonge burgemeester van Abadi√Ęnia¬†die in het medium een mooie¬†kans zag om het stadje te ontwikkelen.¬†De burgemeester is inmiddels manager¬†van de Casa, en John of God is¬†nu een van de plaatselijke oligarchen¬†‚ÄĒ hij bezit huizen, bedrijven (onder¬†andere in de goud- en veeteeltsector),¬†dure auto‚Äôs en een eigen vliegtuig.¬†Tot gezondheidsadviezen beperkt hij¬†zich allang niet meer, zijn domein¬†beslaat heel de plaatselijke politiek¬†en het alledaagse leven. Zo geeft hij¬†bijvoorbeeld advies in zaken als studie,¬†beroeps- en partnerkeuze, en zakelijke¬†en politieke aangelegenheden.

Hoe dichter men bij de Casa staat,¬†hoe bindender Johns adviezen zijn.¬†Het is duidelijk dat hij trouw verwacht¬†van iedereen die op wat voor manier¬†dan ook met de Casa verbonden is.¬†Toch wordt dat door de meerderheid¬†van de betrokkenen niet als opdringerig¬†ervaren maar juist in dankbaarheid¬†aanvaard, als bijval en ondersteuning¬†vanuit de spirituele wereld waar John¬†of God als medium mee in verbinding¬†staat. Advies van de ‘spirits’ wordt als¬†uiterst waardevol gezien omdat die¬†alles weten van heden, verleden en¬†toekomst. De bemoeienis met het¬†alledaagse leven wordt opgevat als integraal¬†onderdeel van ieders persoonlijke¬†healingproces dat meer omvat¬†dan alleen lichamelijk genezen.

Niet dat er geen spanningen zijn.¬†Tussen de plaatselijke bevolking en¬†de Casa-community zijn de sociale,¬†economische en culturele verschillen¬†bijzonder groot. Het stadje is letterlijk¬†in twee√ęn gedeeld, aan de ene kant¬†van de snelweg ligt het oude Abadi√Ęnia¬†waar de voornamelijk arme Brazilianen¬†wonen. Het is een guur, stoffig¬†plaatsje met wegen van gebroken¬†asfalt en een weinig florerende economie.¬†Voor jongeren is er nauwelijks¬†toekomstperspectief, de meesten¬†willen er dan ook zo gauw mogelijk¬†weg. Aan de andere kant bevindt¬†zich de Casa met winkels, caf√©s en¬†pensionnetjes eromheen, vanwege¬†de vele buitenlanders wordt er vooral¬†Engels gesproken. De prijzen liggen er¬†een stuk hoger en kleding en voedsel¬†zijn aangepast aan de smaak van de¬†westerse spirituele toerist. Hoewel¬†een deel van de Abadi√Ęnianen in¬†economisch opzicht baat heeft bij het¬†toerisme, moeten de meesten niet veel¬†hebben van de Casa-religie ‚ÄĒ zeventig¬†procent is katholiek, twintig procent¬†evangelisch christen. Ze piekeren er¬†niet over om zich in geval van ziekte¬†door John of God te laten behandelen.

Om goodwill te kweken heeft John¬†of God aan de overkant van de snelweg¬†een soepkeuken laten bouwen waar¬†de lokale bevolking drie keer per week¬†gratis soep kan eten. Ook toeristen¬†komen er om op advies van John of¬†God blessed soup te eten, de reisleiders¬†raden aan om in groepen te gaan om¬†zich zo te beschermen tegen de lage¬†energie√ęn aan de overkant van de¬†snelweg, die ze ook wel ‚Äėthe Dark Side‚Äô¬†noemen.

In het ziekenhuis

Voor een behandeling in het spirituele¬†ziekenhuis hoef je niet per se ziek te¬†zijn ‚ÄĒ ernstig zieken wordt zelfs afgeraden¬†te komen, omdat zij de organisatie¬†onevenredig belasten. Casa de¬†Dom In√°cio is drie dagen in de week¬†geopend en kent een strak programma.¬†Er zijn twee healingssessies per dag,¬†om 8.00 uur en om 14.00 uur. Per¬†sessie doen ongeveer duizend mensen¬†mee. In de verzamelhal waar grote¬†afbeeldingen hangen van John of God¬†en Jezus wordt eerst drie keer in drie¬†talen het Onze Vader opgezegd onder¬†leiding van een Casa-medewerker en¬†enkele tourbegeleiders. Dan wordt de¬†Casa-kosmologie uitgelegd en zijn er¬†vrijwilligers die testimonials uitspreken.¬†Voorgeschreven is dat iedereen¬†witte kleding draagt, John of God zelf¬†gaat vaak gekleed in een witte doktersjas¬†of zelfs een chirurgenpak.

Voor de meeste bezoekers bestaat¬†zo‚Äôn dag vooral uit urenlang wachten.¬†Eerst worden degenen opgeroepen die¬†staan ingeroosterd voor een operatie.¬†Zij worden meegenomen naar de Current¬†room, een speciale kamer waar¬†de zware energie√ęn die de zieken bij¬†zich zouden dragen worden geharmoniseerd¬†door lichtenergie die zou¬†worden geproduceerd door degenen¬†die daar zitten te mediteren. Volgens¬†Casa-kosmologie is het tijdens het¬†mediteren erg belangrijk om de ogen¬†gesloten te houden, armen en benen¬†niet te kruisen en goed gefocust te¬†blijven, anders kunnen de operaties¬†niet pijnloos verlopen.

Na een tijdje komt dan John zelf¬†binnen, die vraagt wie er physical surgery¬†wil. Wie de hand opsteekt, wordt¬†naar het podium geleid. Het medium¬†heeft drie ‚Äėoperaties‚Äô op zijn repertoire:¬†de huid wordt opengesneden met een¬†scalpel, de ogen worden afgeschraapt¬†met een keukenmes, of men krijgt¬†een schaar diep in de neus gestoken.¬†Welke het wordt is afwachten, John of¬†God zegt zich niet bewust te zijn van¬†wat hij doet, de entiteiten nemen het¬†van hem over. De operatie vindt plaats¬†op het podium zonder verdoving en¬†zonder ontsmetting want daar zorgt de¬†spirituele wereld voor. Na de behandeling¬†moet je naar de Recovery room tot¬†je sterk genoeg bent om per taxi naar¬†je pension terug te keren. De¬† mediteerders¬†krijgen ‚Äėpassiebloemtabletten‚Äô¬†voorgeschreven, die alleen kunnen¬†worden aangeschaft bij John of Gods¬†apotheek.

De mensen in de Current room hebben¬†ondertussen instructies ontvangen¬†voor hun onzichtbare spirituele operatie¬†die naar men gelooft simultaan¬†tot in wel negen delen van het lichaam¬†tegelijk kan worden ondergaan. Als¬†John klaar is met de physical surgery,¬†komt hij de ruimte binnen en roept¬†met bulderende stem: “In the name¬†of God, you are all operated on!” Zij¬†krijgen uitgebreide instructies om het¬†de komende dagen rustig aan te doen,¬†veel te slapen en, niet te vergeten, het¬†logeeradres achter te laten omdat na¬†precies acht dagen een geest langskomt¬†die de onzichtbare hechtingen¬†verwijdert.

Dan zijn eindelijk de rijen wachtenden¬†in de ontvangsthal aan de¬†beurt. Een voor een krijgen zij enkele¬†seconden aandacht van de healer die¬†weer passiebloemtabletten voorschrijft¬†of aanraadt heilig water te drinken (te¬†koop in de Casa-winkel), een bad te¬†nemen in de heilige waterval, tegen¬†betaling een halfuurtje te liggen op¬†een ‚Äėkristalbed‚Äô waarboven gekleurde¬†lampen hangen die op de chakra‚Äôs zouden¬†inwerken (de complete lampenset¬†is ook te koop) of de volgende keer¬†terug te komen voor¬†physical surgery.

Ziekte als groeiproces

In de interviews die Rocha hield met¬†buitenlanders die voor kortere of¬†langere tijd in Abadi√Ęnia verbleven,¬†klonk veel gemopper op de reguliere¬†geneeskunde. Vaak genoemd werd een¬†ongelijkwaardige machtsverhouding¬†en gebrek aan tijd en persoonlijke aandacht.¬†(Dat deze zaken juist bij John of¬†God ver te zoeken zijn, leek niemand¬†als een probleem te zien.) Sommigen¬†waren regulier uitbehandeld of moesten¬†leren leven met hun klacht, bij √©√©n¬†persoon was sprake van een foutieve¬†diagnose, maar bovenal wilden alle¬†ge√Įnterviewden hun ziekte heel graag¬†zien als een spiritueel groeiproces¬†en vonden daarvoor geen weerklank¬†bij de reguliere geneeskunde. Rocha¬†tekent ook een aantal verhalen op¬†van mensen die physical surgery¬†ondergingen: allen zagen dit als een¬†levenveranderende ervaring, een belangrijke¬†wending in hun persoonlijke¬†ontwikkeling. De Australische Sarah¬†bijvoorbeeld is ervan overtuigd dat het¬†haar geholpen heeft haar mediamieke¬†gaven te ontwikkelen, ze is nu zelf in¬†Australi√ę een gezondheidscentrum begonnen¬†waarin ze onder meer sessies¬†met een ‚Äėkristalbed‚Äô aanbiedt.

Paul uit Californi√ę had een bloeiende¬†praktijk als psychotherapeut, maar¬†was niet gelukkig en had chronische¬†rugpijn na een skiongeluk. In Abadi√Ęnia¬†hervond hij zijn geloof en vond¬†een manier om met de pijn om te gaan.¬†Zijn leven in Abadi√Ęnia ervaart hij als¬†betekenisvol mede omdat hij ervan¬†overtuigd is zo een bijdrage te leveren¬†aan het voortbestaan van de aarde.¬†De aan Harvard verbonden¬†psychiater Jeffrey Rediger (hij deed¬†ook ooit zijn verhaal bij Oprah) was¬†aanvankelijk sceptisch en wilde de¬†healer wetenschappelijk onderzoeken,¬†maar daar kwam blijkbaar niets van¬†terecht. Hij assisteerde bij operaties¬†en onderging er ook een. Hij zegt niet¬†te kunnen verklaren waarom mensen¬†geen pijn lijken te voelen tijdens de¬†onverdoofde chirurgie. Hij is erdoor¬†veranderd, ja, zijn hele leven stond op¬†zijn kop. (Volgens David Gorski van¬†Science Based Medicine is hij met¬†open ogen in een oude goochelaarstruc¬†getrapt.)

De spirituele toerist

Rond John of God is min of meer een¬†internationale gemeenschap ontstaan.¬†Veel mensen reizen eens in de zoveel¬†tijd naar Brazili√ę en onderhouden¬†contact met elkaar via bijvoorbeeld¬†Facebook. Tussentijds¬† worden, dichter¬†bij huis, meditatieavonden of aanverwante¬†evenementen bezocht. De¬†mensen die Rocha sprak vertelden hoe¬†belangrijk de community voor hen is:¬†daar voelen ze zich ondersteund en¬†begrepen.

Rocha wil vooral laten zien dat¬†faith healing niet noodzakelijk een¬†overblijfsel uit vroeger tijden is dat¬†zal verdwijnen zodra de toegang tot¬†wetenschappelijke geneeskunde¬†verbetert. De spirituele toerist die Abadi√Ęnia¬†bezoekt blijkt, net zoals al vaker¬†gesignaleerd bij gebruikers van andere¬†vormen van alternatieve geneeskunde,¬†meestal hoogopgeleid en te behoren¬†tot de groeiende groep mensen die¬†zich ‘spiritual but not religious’ noemt.¬†Rocha somt diverse onderzoeken op¬†waaruit naar voren komt dat dit een¬†wereldwijde trend is die zich voornamelijk¬†voordoet in ontwikkelde landen¬†maar ook in ontwikkelingslanden¬†zichtbaar is.

Die nieuwe spiritualiteit heeft haar¬†wortels in de New Age-beweging die in¬†de jaren zeventig in het westen bekend¬†werd, en waarin de genezing van¬†lichaam, ziel en de planeet centraal¬†staan.¬†De Casa-religie slaat volgens Rocha¬†aan omdat er veel overeenkomsten¬†zijn met dit gedachtegoed. Zoals het¬†geloof in re√Įncarnatie en de overtuiging¬†dat men zijn huidige leven gekozen¬†heeft om bepaalde lessen te leren.¬†Maar er zijn ook verschillen. Medewerkers¬†van John of God en tourbegeleiders¬†moeten soms vertaalslagen maken¬†om minder populaire gebruiken¬†acceptabel te maken. Een voorbeeld is¬†het verplicht meedoen met katholieke¬†gebeden, omdat veel toeristen immers ‘not religious’ zijn. Dan kan het helpen¬†te vertellen dat de paus een hekel heeft¬†aan John of God, aldus een van de¬†reisleiders.

Ook de ziekenhuisentourage is onderdeel van het culturele vertalen, een manier om aan te sluiten bij de verwachtingen van de spirituele toerist. Helaas heeft de inmiddels zeventigjarige John of God al  voorzichtig aangekondigd met physical surgery te willen stoppen. Het hoeft niet meer, zei hij, omdat het alleen maar een manier is om ongelovigen het geloof te laten ervaren.

Werkt het?

Als Cristina Rocha wordt gevraagd naar¬†de werkzaamheid van de Casa-behandeling¬†antwoordt ze graag omzichtig¬†met een citaat van collega-antropoloog¬†Susan Sered:¬†‚ÄúIk denk dat de belangrijkste les is dat¬†godsdienst werkt. Daarmee bedoel¬†ik dat godsdienstige overtuiging,¬†gedragingen en praktijk re√ęel waarneembare¬†effecten hebben. Mensen¬†die aan healing-rituelen deelnemen,¬†verwachten zeker dat ze daarmee¬†tastbare resultaten zullen boeken, en¬†de laatste tijd zijn onderzoekers die¬†resultaten kritisch gaan toetsen en¬†kwantificeren.‚ÄĚ

In de antropologie gaat men ervan¬†uit dat wat mensen verstaan onder¬†ziekte en genezing niet eenduidig is,¬†maar afhangt van cultureel bepaalde¬†factoren. Ook de wetenschappelijke¬†geneeskunde is een cultureel systeem¬†dat iemands opvattingen van wat ziekte¬†en gezondheid inhouden vormt.¬†Tegen journalisten die John of God¬†een charlatan noemen, schiet Rocha¬†zelfs in de verdediging:¬†‚ÄúDit argument komt van het wetenschappelijke¬†model van genezing¬†waar een actieve dokter een passieve¬†pati√ęnt geneest en waar het fysieke¬†lichaam de enige focus is. Casa-medewerkers¬†en de staf van John of¬†God hebben altijd verkondigd dat¬†onmiddellijke genezing zeldzaam is,¬†omdat het te maken heeft met karma¬†dat gezuiverd moet worden of met de¬†aanwezigheid van lage geesten.‚ÄĚ

Een bladzijde verder besteedt ze¬†enkele alinea‚Äôs aan James Randi die¬†op zijn website tekst en uitleg geeft bij¬†de zogenaamde wonderoperaties (die¬†onder meer bestaan uit oude circustrucs)¬†met de bedoeling zo potenti√ęle¬†slachtoffers te waarschuwen. ‚ÄėTypisch¬†voor iemand die het wetenschappelijke¬†wereldbeeld aanhangt om bezoekers¬†van John of God te zien als onwetende¬†slachtoffers,‚Äô is het commentaar van¬†Rocha. Het komt niet overeen met¬†haar studie waaruit juist blijkt dat bezoekers¬†behoren tot de goed opgeleide¬†middenklasse.

Dominant

Het viel me aanvankelijk mee dat¬†Rocha wel een duidelijk onderscheid¬†lijkt te maken tussen wetenschap¬†en geloof, maar dat bleek bij verder¬†lezen toch te optimistisch. In het¬†hoofdstuk over culturele vertaalslagen¬†sluit ze zich aan bij antropologen die¬†menen dat wetenschap net zo goed¬†een geloofssysteem is, omdat artsen¬†uitgaan van het absolute geloof in¬†niet-transcendentie (wat uiteraard een¬†kulargument is).¬†Dan betoogt ze dat de onvertaalbaarheid¬†van Johns kosmologie de¬†ongelijkwaardige machtsverhoudingen¬†weerspiegelt tussen enerzijds de¬†dominante reguliere geneeskunde en¬†anderzijds traditionele en alternatieve¬†geneeswijzen. Ter ondersteuning van¬†deze visie haalt ze onderzoek van¬†Hans Bear (een pleitbezorger voor¬†‚Äėintegratieve geneeskunde‚Äô) uit 2004¬†aan die liet zien dat in de VS reguliere¬†artsen meestal blanke mannen zijn die¬†behoren tot de hogere klasse,¬† terwijl¬†volksgenezers meestal gekleurde¬†vrouwen zijn uit de arbeidersklasse.

Dat zijn inderdaad geen ideale maatschappelijke verhoudingen, maar de conclusie die Rocha eraan verbindt is evident onjuist. De op wetenschap gebaseerde geneeskunde is niet zo populair (of in woorden van Rocha: dominant) omdat witte hoogopgeleide mannen erin oververtegenwoordigd zijn, maar omdat de op wetenschap gebaseerde geneeskunde het vaakst een goede afloop kent.

Het hoofdstuk besluit: “De macht¬†van het westerse medisch wetenschappelijke¬†paradigma werpt een muur op¬†tussen seculiere en spirituele verklaringen¬†van ziekte. De biomedische¬†wetenschap ziet religie en gezondheid¬†als twee aparte, niet naar elkaar te¬†vertalen sferen.”

Het zijn deze uitlatingen die je doen beseffen dat Rocha en consorten de wetenschappelijke methode niet begrijpen, waardoor het boek toch weer eindigt in een pleidooi voor alternatieve feiten.

Eerder verschenen in Skepter

Operaties van John of God zijn te zien op bijvoorbeeld youtube.com/watch?v=RJlKTNtNo78. De kritiek van David Gorski is na te lezen op sciencebasedmedicine.org/how-low-can-oprah-winfrey-go-lowenough-to-promote-faith-healer-johnof-god.

Ook James Randi steekt zijn kritiek niet onder stoelen of banken: web.randi.org/home/from-the-archives-randis-insidescoop-into-abc-news-john-of-godinvestigation-2005