Vrijdag, 25 oktober, 2019

Geschreven door: Valéry, Paul
Artikel door: Francet, Elisabeth

Meneer Teste

Teste, demon van de mogelijkheid

[Recensie] Meneer Teste, een onopvallende, zwijgzame figuur van een jaar of veertig, observeert voortdurend. Hij is een verlichte geest die gevoelens noch verlangens kent; hij oordeelt niet, hoeft zelfs niet te praten om zijn omgeving nederig te stemmen. Teste kan niet anders dan imponeren want hij lijkt erin geslaagd wetten van de geest te ontdekken die wij niet kennen. Hij is zijn eigen systeem geworden, kent zichzelf uit het hoofd, heeft niets of niemand nodig, ziet hoe hij zichzelf ziet enzovoort. Hij is volkomen meester over zijn gedachten en heeft een graad van innerlijke beschaving bereikt waarin het bewustzijn geen meningen meer verdraagt, tenzij met een eindeloze stoet van nuanceringen. Teste is een man zonder eigenschappen.

Meneer Teste is een verzameling losse aantekeningen, door dichter en filosoof Paul ValĂ©ry bij elkaar geschreven tussen 1896 en 1945. Het is geen afgerond geheel. Teste is verwekt in “vreemde excessen van zelfbewustzijn” van zijn schepper, die naar eigen zeggen leed aan “de acute kwaal van de precisie”. Meneer Teste is een idee, een hersenspinsel dat zich ontwikkelde tot een oneindig aantal mogelijkheden. Hij is niets anders dan de demon van de mogelijkheid. Vertaler Piet Meeuse gewaagt in zijn nawoord van “een ongeboren romanfiguur, een hypothese”.

Meneer Teste is fysisch noch metafysisch van aard; veeleer patafysisch. Patafysica wordt gedefineerd als de wetenschap van denkbeeldige oplossingen, die zoekt naar de wetmatigheid van de uitzondering en al doende een universum exploreert dat parallel loopt met de officieel erkende wereld. Met een patafysisch oog naar de wereld kijken, is een nuttige vorm van bevreemding. Meneer Teste verpersoonlijkt de wetmatigheid van de uitzondering.

Contouren van meneer Teste
Van Testes aura gaat “een bijna muzikale betovering” uit. Brieven en getuigenissen van een handvol familieleden en vrienden verlenen hem contouren. Allen zijn ze gebiologeerd door deze superieure geest, die ze door projectie en idealisering mythische proporties geven. De drang is groot om aan Teste, louter geest, een lichaam toe te kennen, gevoelens toe te schrijven. Wat kunnen we anders dan Teste, wiens wezen is geconcentreerd op een bepaalde plek aan de grenzen van het bewustzijn (‘het diamanten ogenblik’, dat idee en ding tegelijkertijd is), te bewonderen?

Nederlandse Natuurkundige Vereniging

Brieven en getuigenissen van derden
In een brief aan een vriend des huizes, vertelt Testes echtgenote Émilie dat zij genot beleeft aan abstracte dingen die voor haar te hoog gegrepen zijn. Van Testes gevoelens voor haar weet zij niets. Zijn hoofd is ‘een verzegelde schatkamer’ en of hij een hart heeft, weet ze ook niet. Houdt Teste van haar? Bestudeert hij haar of gebruikt hij haar om iets anders te bestuderen? Voor mevrouw Émilie Teste is dat van geen belang; gewillig laat ze haar geest door de zijne omsluiten.

Testes onthechting fascineert zelfs de priester, die niet weet of hij er het goede of het kwade in moet zien. ‘Geen zielszwakte, geen innerlijke duisternis, niets dat uit de instincten van vrees of begeerte voortkomt, ook niets dat gericht is op naastenliefde
 hoe moet je zo iemand beoordelen?’

Een wetenschappelijk ingestelde kennis buigt zich over ‘het geval Teste’, een curiosum. “We kunnen hem beschouwen als een aberratie, een afwijking van het normale, maar dan met een buitensporige vitaliteit.”

Logboek van meneer Teste
Dan volgt waar menig lezer ongetwijfeld op zit te wachten: aantekeningen van meneer Teste zelf. In een gebed richt Teste zich tot een hoger wezen, wat bekent dat hij van zijn geest een afgod heeft gemaakt en zich inwendig heeft opgeofferd aan wat hij zou willen zijn. Zijn hoofd, ‘als het ware het heiligdom en het bordeel van de mogelijkheden’, zit vol gespleten inzichten. Na jaren van lezen, van weerleggingen, overpeinzingen, inwendige combinaties en observaties, is hij tot het besef gekomen ‘dat zijn aandacht zich oneindig zou kunnen verdiepen en dat het idee ergens een eindpunt te bereiken geen enkele zin meer heeft in een geest die zichzelf goed genoeg kent’.

Treurmars van het denken
In tegenstelling tot hoe anderen hem zien, maken Testes gedachten over zichzelf hem feilbaar. Ook hij kent pijn. Hij gebruikt ideeĂ«n als middelen tot transformatie, heeft gaandeweg een vreemde blik op de dingen ontwikkeld: “de blik van een mens die niet herkent, die buiten de wereld is”. Het oog als grens tussen het zijn en het niet-zijn, is typerend voor de denker. Het is ook de blik van een stervende. Vrijheid is dus zelfs in Testes geval relatief.

Wandeling met meneer Teste
Samen met Teste observeren we, maken kennis met de rijkdom van het solitaire ontdekken, “laven ons aan het voorbijgaan”, het hoofd vol van rijke schakeringen. We zijn vooral geen stukje menigte. In Testes wereld is er waarneming en verkenning, er zijn gedachten en verbindingen, maar er is geen finaliteit. Oordelen ontbreken. Teste is een man van precisie, wars van pretenties, illusies, verlangens. Hij is de eeuwige waarnemer, het tegendeel van een gek.

Mogelijkheden van meneer Teste
De creatie Teste is zowel etherisch als fundamenteel, een idee waarop een hele werkelijkheid gebouwd kan worden. Hij is een man van glas die zichzelf weerspiegelt en tot in het oneindige weerkaatst. Paradox: hij kan niet bestaan, omdat hij alle mogelijkheden is. Kan het mogelijke het enige uitgangspunt zijn voor het werkelijke?

Meneer Teste is een intellectuele oefening zonder weerga. Een goudmijn voor filosofisch ingestelde lezers, voor ieder die zich vragen stelt over het werkelijkheidsgehalte van zichzelf en de wereld. Er staat geen zin in die niet verdient om er lang en diep over na te denken. Zelfs voor Paul ValĂ©ry is zijn schepping een raadsel gebleven. Tot aan zijn dood maakte hij heel wat begeleidende schetsen bij zijn ‘IdĂ©e Monstre’, die in het boek helaas niet zijn opgenomen.

Meneer Teste vergt een ernstige inspanning, maar er opent zich een wereld van onbeproefde mogelijkheden. Naar believen zal je Teste kunnen scheppen en herscheppen, overal met je kunnen meenemen, in je hoofd, als huisvriend. De mogelijkheden zijn oneindig.

Eerder verschenen op Mappalibri en op Geendagzonderboek