Zondag, 10 oktober, 2021

Geschreven door: Pinker, Steven
Recensie door: Verplancke, Marnix

Rationaliteit

“De juiste keuzes maken”

[Interview] Op het moment dat zijn land in de ban is van de antivaxers en de cancel culture op de Amerikaanse universiteiten de pan uit swingt komt Steven Pinker met een boek over rationaliteit. “Het is ontstellend,” zegt hij, “dat we ondanks onze vooruitgang op het vlak van wetenschap en technologie toch nog zo irrationeel zijn.”

Volgens de Amerikaanse taalkundige en experimenteel psycholoog Steven Pinker is de mens een wezen met vele gezichten. Enerzijds is hij in staat om de werking van zijn eigen brein te bestuderen,┬á kan hij berekenen dat het heelal zoÔÇÖn 13,7 miljard jaar geleden ontstond met een grote knal en hebben de bouwstenen van het leven nog maar weinig geheimen voor hem. Anderzijds geloven mensen en masse in god, knikken ze instemmend bij het aanhoren van de gekste samenzweringstheorie├źn en lijken ze verlekkerd op fake news. “We zijn zowel rationeel als irrationeel,” zegt hij wanneer we het over zijn nieuwste boek hebben, “en het komt er voor ons op aan de juiste keuze te maken.”

Helemaal in lijn met zijn twee vorige boeken, Ons betere ik en Verlichting NU betoont hij zich in Rationaliteit een optimistisch toekomstdenker. Waar hij eerder beweerde dat het menselijk geweld stelselmatig afneemt en een pleidooi hield voor wetenschap, humanisme en vooruitgang, neemt hij het in zijn nieuwste op voor de rationaliteit als een manier om grip te krijgen op de wereld en er een vredevoller omgeving van te maken. Hij identificeert en analyseert een aantal drogredeneringen, legt uit hoe kansberekening, speltheorie en argumentatieleer ons meer inzicht geven in wat rationaliteit precies is en stelt onomwonden dat we progressie maken. En dat op het moment dat zijn land met de succesvolle antivaxersbeweging toch niet echt een toonbeeld van rationeel denken lijkt. “Je moet onderscheid maken tussen wat mensen denken over hun directe omgeving en over de grotere wereld daarbuiten,” legt Pinker uit wanneer we hem daarmee confronteren. “Vandaar dat antivaxers goed functioneren in hun gezin en een job en vriendenkring hebben. En dat is normaal. Op kleine schaal zijn mensen rationeler dan ze zelf vaak denken. Stel dat dit niet zo zou zijn, dan zou de mens zich nooit over de hele aarde hebben kunnen verspreiden. Dat hij toch voorkomt van het Braziliaanse regenwoud tot op de Groenlandse kust komt door zijn mogelijkheid om zijn omgeving rationeel te begrijpen en ermee aan de slag te gaan. Waar we ook kwamen, we waren steeds in staat om gereedschap te maken om mee in leven te blijven en uit planten extracten te halen die onze kwalen genazen. Wat antivaxers echter niet doen is hun rationaliteit inzetten op het vlak van meer abstracte zaken, zoals wetenschap en geneeskunde bijvoorbeeld. Dan vervallen ze opeens op oude reflexen van angst, bijgeloof en irrationele weerstand.”

En waarom is dat dan?

Archeologie Magazine

Pinker: “Het heeft voor een groot deel met uitsluiting te maken, denk ik. Persoonlijk kom ik bijvoorbeeld praktisch nooit in contact met antivaxers omdat zij in een andere leefwereld zitten. Ik werk aan de universiteit, schrijf boeken en probeer op de hoogte te blijven van wat er in de wereld gebeurt. Antivaxers komen uit een veel geslotener omgeving, die zich ook nog eens afkeert van de overheid omdat die door links gedomineerd wordt. Alles wat vanuit die richting komt is gevaarlijke propaganda, ook de informatie over vaccins dus.”

Is het mogelijk om antivaxers met rationele middelen van hun ongelijk te overtuigen?

Pinker: “Een aantal wel, denk ik. Zij zien hoe mensen die het vaccin weigeren ziek worden of uiteindelijk zelfs sterven. Wat ook gebeurt is dat iemand waar ze naar opkijken van kamp verandert, waarna zij volgen. Invloed van familie en vrienden is ook bepalend. Hoe rationeel dat allemaal is, blijft natuurlijk de vraag. En sommige mensen reageren juist omgekeerd. Zij zullen nog gesterkt worden in hun irrationele mening en blijven erbij tot ze in het ziekenhuis sterven. Maar daarmee wil ik ook niet zeggen dat we allemaal als makke schapen achter de bestaande consensus moeten aanlopen. Ieder individu heeft de taak om waakzaam te blijven en de bestaande waarheden in vraag te stellen. Kennis en wetenschap kunnen alleen vooruitgang boeken als we argwanend blijven tegenover bestaande idee├źn. Iedere wetenschappelijke wet heeft een oudere, foute wet vervangen. Zo werkt wetenschap nu eenmaal. Bovendien zijn wetenschappers ook maar mensen die soms om louter ideologische redenen bepaald bewijsmateriaal veronachtzamen. Vooral de linkerzijde heeft de voorbije jaren geblunderd op dat vlak, door bepaalde zaken of idee├źn onbespreekbaar te maken aan de universiteit. Wanneer een wetenschappelijke instelling de vrije mening aan banden legt, ondergraaft ze haar eigen geloofwaardigheid.”

Moeten we ons zorgen maken om zulke zaken? Is de irrationaliteit aan de winnende hand?

Pinker: “De cancel culture is natuurlijk geen teken van rationaliteit, maar daarom meteen besluiten dat de irrationaliteit hand over hand toeneemt, gaat wat ver. Ik schrik er altijd voor terug om op basis van een momentopname besluiten te trekken over grotere trends. Zijn we nu irrationeler dan een eeuw geleden, toen nog veel meer mensen in god en mirakels geloofden? Ik zou dat toch durven betwijfelen. Sommigen zeggen dan dat we vandaag overspoeld worden door complottheorie├źn, maar is het ooit anders geweest? Mensen hebben altijd en overal samenzweringstheorie├źn geuit omdat ze gewoon altijd en overal bang geweest zijn het slachtoffer te worden van samenzweringen. De wereld mag op korte tijd misschien wel heel erg veranderd zijn, op veel vlakken is de mens nog steeds dezelfde. Misschien is dat wel de reden waarom we ondanks onze vooruitgang op het vlak van wetenschap en technologie toch nog zo irrationeel zijn. Mensen hebben de neiging zichzelf en hun idee├źn als waarheid te zien en daarvoor in hun omgeving op zoek te gaan naar bevestiging. Degenen die iets anders zeggen zijn dan de onwetenden. Vandaar dat we niet op individuen moeten rekenen om de rationaliteit te bevorderen. Het is niet omdat je een stel rationele mensen in een kamer zet dat wat ze beslissen ook rationeel zal zijn. We hebben nood aan instituten, normen en mechanismen die kritiek, het controleren van feiten en de accumulatie van kennis garanderen. Rationaliteit is geen automatisme.”

Zijn rationele mensen intelligenter dan irrationele?

Pinker: “Daar is wel wat onderzoek naar gedaan en daaruit bleek dat dit gemiddeld wel zo is, maar dat betekent natuurlijk niet dat iedere antivaxer een dommerik is. Zoiets beweren zou op zich onwetenschappelijk en irrationeel zijn.”

Is rationaliteit een kwestie van onderwijs?

Pinker: “Niet echt, je kan niet leren hoe je rationeel in de wereld moet staan. Dat is iets intu├»tiefs. Wanneer het echter over geschiedenis, wetenschap of economie gaat, kun je niet vertrouwen op die intu├»tie. Je moet dan iets begrijpen van logica en waarschijnlijkheid. Daar is onderwijs wel nuttig.”

Wat doe je met politieke rationaliteit? Is een libertaire politicus niet net zo rationeel bezig als een communitaristische, ook al komen ze tot heel andere conclusies? Of zijn er dan twee vormen van rationaliteit aan het werk?

Pinker: “Ik zou durven betwijfelen of een anarchist of een extreem libertair echt wel rationeel bezig is. Er zijn tal van situaties denkbaar waarin het beter is om met iemand samen te werken om een doel te bereiken dat je op je eentje nooit zou kunnen behalen. De meest rationele weg is vaak een pragmatische, waarbij iedereen een zekere mate van vrijheid opoffert om een beter resultaat te bekomen. Wapenwetgeving is daar een mooi voorbeeld van. De wereld wordt echt geen aangenamere plek wanneer we allemaal met een wapen over straat lopen. Dat is trouwens ook het principe achter ieder bestuur. Je geeft iets en je krijgt iets terug. Je geeft je recht om te liegen, te bedriegen en geweld te gebruiken op om in de plaats veiligheid te ontvangen. Het argument dat libertaire denkers hier tegenin brengen is dat overheden bestaan uit imperfecte rationele actoren die wel eens hun eigen belangen voorrang geven boven de algemene en dat er dus steeds nauwkeurig moet toegezien worden op hun activiteiten. En daar hebben ze natuurlijk honderd procent gelijk in. Ik zou de libertaire beweging dus toch niet willen afvoeren. Ze heeft haar nut in een samenleving.”

Is rationaliteit links?

Pinker: “Nee, rationaliteit is gewoon de stem van het verstand, en ook aan de linkerkant is het irrationele populisme schering en inslag. Vroeger schuurde het aan tegen het Sovjet-communisme en het Mao├»sme en vandaag sluit het bij de zoektocht naar de oorzaken van Covid-19 bepaalde onderzoekspistes bij voorbaat uit. Zo werd een onderzoeker ontslagen omdat hij suggereerde dat het virus uit een Chinees laboratorium was ontsnapt. Ook op dat vlak zijn er studies gebeurd en daaruit blijkt dat links en rechts net even bevooroordeeld zijn wanneer hun politieke idee├źn tegen de rationaliteit ingaan. Rationaliteit heeft dus geen politieke kleur.”

Kan rationaliteit geen gevangenis worden? Hoe meer onze kennis groeit, bijvoorbeeld op het vlak van effici├źnte politiek gebaseerd op psychologisch inzicht, of meer basaal op het vlak van onze gezondheid, hoe smaller onze vrijheid wordt, want irrationeel gedrag wordt afgekeurd.

Pinker: “Ik denk dat er nog heel wat buiten de lijntjes gekleurd kan worden, en dat dit ook nodig is. Een risicoloos leven is geen leven. We weten ook dat met een auto rijden gevaarlijk is, of gewoonweg buitenkomen, maar daarom blijven we nog niet meteen thuis natuurlijk. Bovendien is kennis nooit definitief en zou het dus irrationeel zijn om ons leven te laten bepalen door de huidige stand ervan. Kennis mag geen autoriteit worden. In de jaren 1970 werd wetenschappelijk bewezen dat eieren, noten en schaaldieren ongezond waren. Nu weten we dat daar niets van aan is en dat de mensen die toen hun dieet aanpasten dat voor niets hebben gedaan.”

In het boek De dialectiek van de Verlichting (1944) waarschuwden Max Horkheimer en Theodor Adorno voor een rationaliteit die omsloeg in een instrumentele rede. Wanneer je haar totaal vrijlaat, interpreteerden sommigen de stelling van het boek, verliest die rede haar menselijkheid en kan ze tot een bijna mathematische uitroeiing leiden. Moeten we voorzichtig zijn?

Pinker: “Volstrekte onzin, als je het mij vraagt. Het nazisme was niet rationeel. Stel dat dit wel zo was, dan zouden Horkheimer en Adorno in feite beweren dat de naziÔÇÖs het bij het rechte eind hadden. En dat was duidelijk niet zo. Ethiek komt immers niet zomaar uit de lucht vallen. Er is wel degelijk een rationele grond voor wat wij goed en fout vinden. De Schotse filosoof David Hume huldigde het idee dat ethiek arbitrair is, niet meer dan een afspraak, en dat op andere plaatsen op aarde een andere ethiek kan bestaan. Kant antwoordde daarop dat wanneer een mens kan kiezen tussen een gelukkig en gezond leven in welvaart en een ongelukkig, ongezond in armoede hij altijd voor het eerste zal gaan. Om zoÔÇÖn leven te kunnen leiden zijn wij aangewezen op het gedrag van anderen. Als zij ons dat niet toestaan lukt het niet. Wij verwachten van hen dat zij onze integriteit zullen garanderen, en daarom moeten wij dus ook hetzelfde doen met die van hen. Dat is de rationele basis achter Kants ethische wet die bepaalt dat je gedrag alleen door de beugel kan als het een algemene ethische wet zou zijn. Als jij mij niet zonder enige reden mag gevangenzetten en vermoorden, mag ik dat ook niet doen met jou. Bovendien maakt ieder betoog dat het opneemt tegen de rationaliteit de fout dat het zijn eigen geloofwaardigheid ondergraaft. ZoÔÇÖn betoog kan immers alleen maar irrationeel zijn, en waarom zouden we onze tijd daaraan willen verspillen.”

Eerder verschenen in Knack