Zondag, 9 mei, 2021

Geschreven door: Meganck, Erik
Artikel door: Altena, Bert

Religieus atheisme

(Post)moderne filosofen over God en godsdienst

[Recensie]┬áHet is een opmerkelijk gegeven dat veel athe├»stische denkers meer over God schrijven dan menig theoloog, merkt Erik Meganck halverwege┬áReligieus athe├»sme┬áhaast terloops op (p. 143). In zijn boek maakt hij een toer langs twaalf belangrijke filosofen uit de afgelopen twee eeuwen. Hij is ge├»nteresseerd in de vraag hoe deze denkers God en godsdienst waarderen. De meesten van hen hebben de naam ÔÇśathe├»stischÔÇÖ te zijn. In de filosofie sinds de Verlichting is God stilaan verdwenen, letterlijk ondenkbaar geworden. God is dood, verklaarde Nietzsche. Godsdienst werd beschouwd als een achterhaald fenomeen, gedoemd om een langzame maar zekere dood te sterven. Is de filosofie erin geslaagd om God definitief van het toneel te laten verdwijnen?

De onhoudbaarheid van het geloof in de dood van God en godsdienst, is inmiddels gebleken. Niet zozeer vanwege de wereldwijde, aanhoudende aanwezigheid van religie. Ook in de kritische, westerse filosofie zelf, is een comeback van God te bespeuren. God is niet meer weg te denken.

Hoe dat zo gekomen is, probeert Meganck in zijn vlot geschreven boek te achterhalen. Hij kiest voor een bespreking per denker en presenteert ze in chronologische volgorde. Van Feuerbach tot Derrida, krijgt de lezer zo ÔÇťtwaalf exponenten van het moderne filosofisch athe├»smeÔÇŁ voorgeschoteld. De gelijkenis met de twaalf apostelen, is hem zelf ook al opgevallen, blijkt in het afsluitend hoofdstuk (p. 201). Wellicht verklaart dat ook waarom hij zich tot filosofische mannen heeft beperkt?

Meganck pretendeert niet een compleet overzicht van de behandelde filosofen te geven, maar beperkt zich tot de vraag naar hun vermeende athe├»sme. Dat blijkt nogal te verschillen. In de 19e eeuw richtte het athe├»sme zich vooral kritisch op kerk en traditioneel christendom. Het athe├»sme leunt dan nogal sterk op het the├»sme. In de 20e eeuw krijgt het een meer filosofisch accent als een kritiek van de metafysica, het denken in twee werelden. Je zou kunnen zeggen dat het athe├»sme op eigen benen komt te staan, waardoor er op een verrassende manier ruimte komt voor een religieuze inkleuring ervan. Immers, met de dood van God (Nietzsche) zijn er ÔÇťÔÇŽgeen goede redenen meer (ÔÇŽ) om een radicale athe├»st te zijn. De ervaring van de dood van God beantwoordt niet de vraag naar het al dan niet feitelijke bestaan van God, maar verklaart dergelijke antwoorden ongeldig en de vraag zinloos. Wie beweert dat God niet bestaat, heeft de dood van God niet vernomenÔÇŁ (p. 70). Het tweede deel van het boek, zo ongeveer vanaf Heidegger, is daarom ook het meest interessant, wat mij betreft.

TijdvoorTijdschriften

Meganck presenteert zijn filosofische apostelen naar eigen zeggen op een ÔÇťtendentieuze wijzeÔÇŁ. Het is duidelijk dat hij zelf een gelovige (katholieke) positie inneemt. Dat kleurt zijn weergave. Met name bij de vertegenwoordigers van het postmoderne denken, waarin gepoogd wordt het metafysische denken geheel achterwege te laten, kan hij theologisch garen spinnen. ÔÇťÔÇŽ God is onmogelijk en de vraag naar (het bestaan van) God onbeslisbaar. God is niet onmogelijk omdat de wetenschap dat bewijst, maar omdat hij voorbij de door de mens bevatbare en uitlegbare mogelijkheden ligt. De onbeslisbaarheid van het bestaan van God wist de naam nog niet uitÔÇŁ(p. 198). Dat biedt gelegenheid om voorbij de metafysicakritiek te komen en ruimte te scheppen voor een theologisch-filosofisch spreken over de Naam (pp. 205e.v.).

Religieus athe├»sme is een interessante zoektocht naar God in het actuele filosofiedebat. Het helpt als je al enige voorkennis hebt, want het is soms best pittig wat in redelijk kort bestek naar voren wordt gebracht. Maar Meganck toont zich een bekwaam docent, die met de nodige olijkheid zijn leerlingen bij de les weet te houden.
Met de bibliografische tips aan het eind kan de geïnteresseerde lezer zijn of haar zoektocht verder vervolgen.

Eerder verschenen op NieuwWij en Bert Altena