Zondag, 13 september, 2020

Geschreven door: Bonhoeffer, Dietrich
Artikel door: Deckx, Bart

Schepping en val

Diepe protestantse theologie

[Recensie] Voor altijd blijft de naam van de Duitse predikant Dietrich Bonhoeffer verbonden met zijn verzet en marteldood tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zijn leven en werk blijven mensen inspireren. Voor het eerst verschijnt in het Nederlands de vertaling van Schöpfung und Fall over de drie eerste hoofdstukken van Genesis, aangevuld met de tekst Verzoeking.

In de winter van 1932-1933 houdt Bonhoeffer een collegereeks over het eerste bijbelboek Genesis. Op vraag van de studenten worden zijn nota’s gebundeld. De Bijbel als “direct aansprekend, en niet minder ook: tegensprekend”, dat is het uitgangspunt voor het denken van Bonhoeffer. De Bijbel is het Woord van de levende God, erin vindt de christen zuurstof voor zijn denken.

De Schrift moet vanuit Christus gelezen worden. De zondeval is onbegrijpelijk en feitelijk niet te vergeven. Als protestants theoloog in het interbellum is Bonhoeffer stevig geworteld in de lutherse traditie. Zijn visie op de zondeval is zwaar. De mens, u en ik, treft alle schuld – er kan geen sprake zijn van enige verzachtende omstandigheid, zo slingert hij de moderne lezer in het gezicht. Maar Christus – en Hij alleen – redt de mens. Zonder God is de mens niets. Hij houdt de wereld in Zijn hand.

In deze band is ook de tekst Verzoeking uit 1938 opgenomen. De Belijdende Kerk wordt vervolgd, de druk om het verzet op te geven neemt toe. In een navorming voor predikanten spreekt Bonhoeffer over de verzoeking van Christus, gecontrasteerd met de verleiding van Eva en Adam door de slang. Steeds is er het gevaar om de tekst te lezen met de wijsheid achteraf. Hoe kan met dit citaat over de verzoeking van Christus niet ook herlezen naar de marteldood van Bonhoeffer zelf? “Verzoeking betekent daarom in Bijbelse zin niet: beproeving van kracht, maar verlies van alle krachten, weerloze uitlevering aan de Satan.” Begenadigd is echter de mens: geen verzoeking is de mens te groot. Slechts overgave blijft. Tot de dag van zijn ophanging in het concentratiekamp van Flossenbürg blijft hij trouw. De verzoeking werd hem niet te groot.

Bazarow

Schepping en val biedt een indringende inkijk in het denken van Bonhoeffer. Het taalgebruik is zeer poëtisch en doorvoeld. Gewenning is nodig, vanaf de eerste zin: “Op het punt waar de heftigste golven van ons denken als branding de kust bereiken, in zichzelf terug gestuwd worden en hun kracht in schuim doen opgaan, daar zet de Bijbel in.” Een zekere vertrouwdheid met de Bijbel en de protestantse theologie is noodzakelijk.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles