Vrijdag, 3 september, 2021

Geschreven door: Christofi, Alex
Artikel door: Heijster, Karl van

Dostojevski en de liefde

Dostojevski’s leven is een Dostojevskiaanse roman

[Recensie] Het is moeilijk, misschien zelfs onmogelijk, om Ć©Ć©n schrijver aan te wijzen als Grootste Auteur Allertijden. Maar als je het zou proberen, zou Fjodor Michajlovitsj Dostojevski (1821-1881) een goede kanshebber zijn. Romans als Misdaad en straf (1866), De idioot (1869), Duivels (1872) en De gebroeders Karamazov (1880) behoren tot de absolute top van de wereldliteratuur. En zijn bij het grote publiek minder bekende werken, zoals De vernederden en vertrapten (1861), Aantekeningen uit het dodenhuis (1862), en Aantekeningen uit het ondergrondse (1864) doen daar in kwaliteit nauwelijks voor onder.

Dostojevski’s personages zijn vaak ziekelijke, gekwelde mannen en vrouwen met heftige emotionele uitbarstingen. Zijn psychologisch inzicht is ongeĆ«venaard. Beroemd zijn bovendien hun filosofische overpeinzingen en de consequenties die hij hen daaraan laat verbinden. Raskolnikov, de hoofdpersoon uit Misdaad en straf, vermoordt een woekeraarster onder invloed van het idee van de Ć¼bermensch. En wat te denken van het onvergetelijke “Als God dood is, is alles geoorloofd” uit De gebroeders Karamazov?

In zekere zin hoeft het niet te verbazen dat Dostojevski zelf rechtstreeks uit Ć©Ć©n van zijn romans weg lijkt te zijn gelopen. Hij was gokverslaafd, spilziek, epileptisch en bevond zich meermaals aan de rand van de geestelijke en financiĆ«le afgrond. Er bestaat een innige band tussen het leven van de schrijver en zijn werk. Biograaf Alex Christofi neemt dat idee serieus, en lardeert zijn Dostoevsky in Love (door Catalien van Paassen vertaald als Dostojevski en de liefde) met citaten uit diens werk. Het verschaft de lezer een opmerkelijk intieme blik op het leven van de schrijver.

Dostojevski werd geboren in Moskou, 1821. Op 24-jarige leeftijd brak hij door met zijn roman Arme mensen (1845). Enkele jaren later werd hij opgepakt en ter dood veroordeeld voor revolutionaire activiteiten. Vlak voor zijn executie kreeg hij gratie en werd hij veroordeeld tot dwangarbeid in Siberiƫ. Eenmaal vrijgekomen, nam zijn leven helaas nauwelijks een gelukkiger wending. Hij ging een ongelukkig huwelijk aan, had heftige epileptische aanvallen, richtte een tijdschrift op dat hem financieel aan de grond bracht, en raakte verslaafd aan gokken in de hoop zijn schulden af te lossen. Dat deze verslaving een averechts effect had, hoeft natuurlijk niemand te verbazen.

Archeologie Magazine

Om zijn schuldeisers te kunnen betalen, gaat de schrijver een onwaarschijnlijk slechte deal aan met een louche uitgever. In ruil voor een schijntje verschaft hij hem de uitgeefrechten van zijn werk. Bovendien moet hij een nieuwe roman schrijven, wil hij die rechten niet voor eeuwig verliezen. Maar het leven en Dostojevski’s persoonlijkheid verhinderen hem de juiste keuzes te maken. Wanneer de deadline nog geen maand in de toekomst ligt, heeft hij nog geen letter op papier. Een kunstgreep is nodig om hem te redden. Die komt in de vorm van stenografe Anna Snitkina. Met haar hulp – hij dicteert, zij stenografeert en werkt haar aantekeningen de dag erop uit – weet hij de roman De speler (1867) twee uur vĆ³Ć³r de deadline in te leveren.

Hun nauwe samenwerking heeft een diepe band gesmeed. Ze trouwen niet lang daarna. Dat een scheiding onmiddellijk volgt, is volledig te wijten aan Anna’s engelachtige geduld. Het ongeluk blijft Dostojevski achtervolgen in de vorm van zijn gokverslaving, zijn ziekte en in de dood van twee van hun kinderen. Dat hun leven uiteindelijk een positiever wending neemt, is voor een groot deel te wijten aan Anna’s zakelijk inzicht. Ze geeft zijn immens populaire Aantekeningen van een schrijver in eigen beheer uit, waarmee ze eindelijk van hun financiĆ«le zorgen verlost zijn. Maar Dostojevski’s gezondheid blijft wankel. Niet lang na het voltooien van zijn meesterwerk De gebroeders Karamazov overlijdt hij, en wordt haast als heilige begraven.

Dostojevski’s leven leest als een roman, vol spannende en onverwachte wendingen. Maar het is de vlotte pen van Alex Christofi die ervoor zorgt dat het een roman is om in Ć©Ć©n ruk uit te lezen. De biograaf schrijft met vaart en focust zich op de persoon en zijn gedachten, minder op zijn tijd of werk. Het kloppend hart van het boek is – de titel geeft het al weg – Dostojevski’s verhouding tot de vrouwen in zijn leven. De citaten waar Christofi zijn vertelling mee afwisselt, nemen de lezer mee in het perspectief van zijn hoofdpersoon.

Daarmee begaat de biograaf een academische zonde, geeft hij in de inleiding toe. Het is een principiĆ«le faux pas om de handelingen en gedachten van romanpersonages toe te schrijven aan een auteur. Maar, werpt Christofi tegen, het is niet onredelijk om te stellen dat de ervaringen van de auteur de bouwblokken vormden waarmee deze zijn roman vormgaf. Bovendien is het schrijven van een academische biografie nooit het uitgangspunt geweest van Dostojevski en de liefde. Het boek is eerder een mengeling van biografie en roman. En belangrijker nog: het werkt. Een goede biografie nodigt de lezer uit zich verder te willen verdiepen in het leven van haar onderwerp. Wie dit boek uit kan lezen zonder onmiddellijk een van Dostojevski’s fenomenale romans tot zich te nemen, is een idioot of een duivel.


Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles

1 reactie op “Dostojevski en de liefde

  1. Hoi Karl, dit boek klinkt interessant. Toevallig heb ik het gehele verzameld werk van Dostojewski (11 delen in de Russische bibliotheek van van Oorschot) gelezen, maar ik beschouw hem beslist niet als de grootste auteur aller tijden., daarvoor vind ik zijn werk te onevenwichtig. Volgens mij komt er in het hele oeuvre van hem geen normaal, gezond en evenwichtig persoon voor, wat het voor mij moeilijk maakt om me met zijn karakters te identificeren. Van zijn grote romans vind ik eigenlijk alleen “De broers Karamazov” echt geslaagd, mede dankzij de voortreffelijke nieuwe vertaling van Arthur Langeveld. Ik sla Tsjechov, Tolstoi, Boenin en overigens ook Paustovski en Sjalamov (om me tot de Russen te beperken) veel hoger aan dan Dostojewski. Groetjes, Erik

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Alleen inhoudelijke reacties die gaan over het besproken boek en/of de recensie worden geplaatst.